متحدان دیروز، مهاجران فراموششدهی امروز
وقتی نیویارکتایمز اخیرا فاش کرد که واشنگتن در حال مذاکره برای انتقال نزدیک به یکهزار و صد افغان مقیم قطر به جمهوری دموکراتیک کانگو است، بار دیگر این پرسش بر زبانها افتاد که سرنوشت کسانی که جانشان را برای ایالات متحده به خطر انداختند، در دست کیست؟ این افراد سالهاست در بلاتکلیفی بهسر میبرند؛ نه راه پیش دارند، نه راه بازگشتی که ایمن باشد.
بر بنیاد گزارشهای رسانهای، این افغانها که عمدتا همکاران نیروهای خارجی در دوران حضور نظامی امریکا بودهاند، پس از خروج آشفته و غیرمسئولانه ایالات متحده در ۲۰۲۱، به قطر منتقل شدند تا منتظر ویزه امریکا بمانند؛ انتظاری که به سالها کشید و اکنون با گزینهی تلخِ «کانگو یا کابل» پایان مییابد.
وزارت خارجه طالبان در واکنش به این گزارشها، شنبه، پنجم ثور اعلام کرد که «افغانستان خانه مشترک همه افغانهاست» و بازگشت با «اطمینان خاطر» ممکن است. سخنگویان حکومت طالبان همچنین تاکید کردند که «اکنون برای هیچکسی تهدید امنیتی در افغانستان وجود ندارد.» اما میان این اطمیناندهی رسمی و واقعیت ثبتشده بر زمین، شکافی عمیق وجود دارد.
گزارشهای سازمانهای حقوق بشری نشان میدهد که در بیش از چهار سال گذشته، شماری از بازگشتگان آسیبپذیر با شکنجه، آزار و حتی قتل مواجه شدهاند. حکومت این موارد را به «گروههای غیرمسئول» و «دشمنیهای شخصی» نسبت میدهد؛ توضیحی که بیش از آنکه آرامشبخش باشد، نشاندهندهی ضعف ساختاری در تامین امنیت بازگشتگان است.
این تناقض تنها از یک سو نیست. ایالات متحده که سالها شعار دفاع از حقوق بشر و پاداش به متحدانش را سر داده، اکنون همان همکارانش را با انتقال به مقاصد دیگر در وضعیت دشوارتری قرار میدهد. این رویکرد یادآور الگویی تکراری در سیاست خارجی واشنگتن است که در آن انسانها در زمان نیاز به کار گرفته میشوند و پس از پایان مصلحت به حال خود رها میگردند.
مقایسه این وضعیت با بحران مهاجران افغان در سایر کشورها، ابعاد گستردهتر مسئله را آشکار میکند. صدها هزار افغان در سایر کشورها با خطر اخراج روبرویند، در حالی که دولت کابل نه زیرساخت پذیرش دارد، نه سازوکار حمایتی شفاف و نه ضمانت امنیتی قابلاتکا برای کسانی که سابقه همکاری با دولت پیشین را دارند.
آنچه در قطر میگذرد نمادی از یک بحران بزرگتر است؛ بحرانی که در آن افغانها میان سیاستهای یک قدرت جهانی بیوفا و حکومتی محلی با تعهدات ثابتنشده گیر ماندهاند. تا زمانی که طالبان تعهد به بازگشت امن را از سطح بیانیه به سطح سازوکار عملی ارتقا ندهد، و تا زمانی که واشنگتن پاسخگوی مسئولیت اخلاقی خود در برابر همکارانش نباشد، این مهاجران همچنان قربانیان بیصدای بازی قدرت خواهند ماند.
احمد ذکی نجاتی-خبرگزاری استقامت
