کشتزارهای ماین؛ میراث مرگبار پنهان در افغانستان
دفتر هیئت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) بار دیگر زنگ خطر را به صدا درآورد و تأکید کرد که افغانستان همچنان سومین کشور جهان از نظر بالاترین میزان تلفات ناشی از ماینها و مهمات انفجاری باقیمانده است. کودکان ۸۰ درصد قربانیان را تشکیل میدهند و اغلب هنگام بازی ساده یا تماس ناخواسته با این مرگهای پنهان، جان خود را از دست میدهند.
این هشدار تازه در حالی منتشر شد که دههها پس از پایان جنگهای بزرگ، خاک افغانستان همچنان با میراث خونین درگیریها آلوده باقی مانده است. از تهاجم شوروی در دهه ۱۹۸۰ تا جنگهای داخلی، حضور نیروهای خارجی و سالهای حاکمیت طالبان، میلیونها قطعه ماین، بمب خوشهای و مهمات دستساز در سراسر کشور پراکنده شدهاند؛ میراثی که نه تنها گذشته را زنده نگه میدارد، بلکه آینده نسل جوان را نیز به شدت تهدید میکند.
آمار رسمی و تلخ است. یوناما اعلام کرده که ماهانه حدود ۵۰ غیرنظامی عمدتاً کودکان کشته یا زخمی میشوند. از سال ۱۹۸۹ تاکنون بیش از ۴۵ هزار قربانی ثبت شده و کودکان بیش از ۳۰ هزار مورد را تشکیل میدهند.
گزارش پیشین نهاد «لندمین مانیتور» نیز تأیید میکند که در سال ۲۰۲۴، ۶۲۴ قربانی ثبت شده که ۷۷ درصد آنها کودک بودهاند. حدود دو سوم از ۴۰۱ ولسوالی کشور آلوده است و بیش از ۶.۴ میلیون نفر در معرض خطر دائمی زندگی میکنند. هنوز حدود ۱۲۰۰ کیلومتر مربع زمین آلوده با بیش از ۵۲۰۰ منطقه خطر شناساییشده باقی مانده است.
با وجود پاکسازی بیش از ۳۸۰۰ کیلومتر مربع زمین و نابودی ۱۴ میلیون قطعه مهمات انفجاری، پیشرفت کند بوده است. کشورهای پس از جنگ مانند کامبوج و بوسنی با اراده سیاسی قوی، همکاری بیقیدوشرط با نهادهای بینالمللی و تخصیص منابع ملی، بخش عمدهای از آلودگی را برطرف کردهاند؛ اما افغانستان در مقایسه، بهطور محسوسی عقب مانده است. ظرفیت انسانی و فنی وجود دارد، ولی آنچه کم است، اولویتدهی واقعی به این بحران پنهان است.
در همین حال، نیک پاند، رئیس بخش ماینپاکی یوناما، در توصیفی تأثیرگذار گفته است: «اغلب قربانیان پسران کوچکی هستند که در دامنههای کوهستانی به چرا مشغولاند؛ اشیای مشکوک میبینند، با آنها بازی میکنند یا سنگ پرتاب میکنند و ناگهان منفجر میشوند.» این اظهارات، نه تنها توصیف یک حادثه است، بلکه تصویری زنده از یک کابوس مداوم برای نسلی است که قرار بود در آرامش رشد کند.
آلودگی به مواد انفجاری دستساز نیز رو به افزایش است. گزارش هالو تراست نشان میدهد که این آلودگی به بیش از ۶۵ کیلومتر مربع رسیده و در ۲۶ ولایت شناسایی شده است. این معضل چندبعدی، زراعت، مراتع، جادهها، مکاتب و حتی مراکز درمانی را فلج کرده و بیش از یک میلیون و ۷۰۰ هزار نفر را در مجاورت مستقیم تهدید قرار داده است. بدون پاکسازی گسترده، بازگشت آوارگان، توسعه اقتصادی و حتی آموزش کودکان ممکن نخواهد بود.
یوناما به درستی خواستار تأمین حمایت مالی پایدار برای نهادهای غیردولتی ماینپاکی شده است. این سازمانها نه تنها مواد مرگبار را برمیدارند، بلکه برنامههای آموزش خطر را نیز اجرا میکنند. اما اگر بودجهها کاهش یابد، قربانیان بیشتری خواهیم دید. افغانستان ظرفیت انسانی و فنی لازم را دارد؛ آنچه ضروری است، اراده جمعی برای اولویت دادن به این بحران است.
این میراث خونین نمیتواند با فراموشی یا انکار حل شود. اگر امروز اقدام جدی و هماهنگ صورت نگیرد، فردا کودکان بیشتری زیر آوار این جنگهای گذشته مدفون خواهند شد. تاریخ نه تنها عاملان جنگ، بلکه کسانی را که فرصت پاکسازی را از دست دادند، مسئول خواهد دانست. نجات جانها، بازسازی سرزمین و اعتمادسازی با جامعه جهانی، تنها از طریق همکاری واقعی و اولویتدهی به زندگی غیرنظامیان ممکن است.
نویسنده: سمیعالله حقجو
