طالبان و واقعیت ژئوپلیتیک شرق؛ تحلیلی بر بنبست مذاکرات استانبول
مذاکرات اخیر میان نمایندگان طالبان و مقامهای پاکستانی در استانبول، بار دیگر ثابت کرد که اختلاف دو طرف از سطح اختلافات تاکتیکی گذشته و به شکاف راهبردی تبدیل شده است. این نشست که با میانجیگری ترکیه و با هدف اعتمادسازی برگزار شده بود، بدون دستاورد مشخص پایان یافت و بیش از هر چیز، ضعف محاسبات راهبردی طالبان را آشکار ساخت.
تاریخ معاصر افغانستان گواه است که هیچ حکومتی در کابل نتوانسته با خصومت پایدار با اسلامآباد، ثبات درازمدت به دست آورد. دو کشور با ۲۶۰۰ کیلومتر مرز مشترک، منافع درهمتنیده امنیتی، اقتصادی و قومی، و فشارهای مشترک ژئوپلیتیک، در یک پیوند اجتنابناپذیر گرفتارند. نادیدهگرفتن این واقعیت، هر حکومتی را دیر یا زود به بحران و فروپاشی کشانده است.
طالبان، با وجود شعارهای استقلال و خودکفایی، در عمل همچنان وابسته به همان جغرافیای شرقیاند که از دل آن برخاستهاند. اما بهجای پذیرش این وابستگی متقابل و تبدیل آن به فرصت همکاری، در دام توهم خودکفایی سیاسی افتادهاند. نتیجه این رویکرد، انزوای بیشتر، تشدید تنشهای مرزی و از دست رفتن فرصتهای اقتصادی منطقهای است.
افغانستان برای خروج از چرخه بیثباتی مزمن، ناگزیر از بازتعریف رابطه با پاکستان است؛ رابطهای مبتنی بر واقعبینی استراتژیک، نه ترس و نه تقابل کور. قدرت پاکستان در معادلات امنیتی، شبکههای ترانزیتی و نفوذ منطقهای، واقعیتی انکارناپذیر است. پذیرش این واقعیت میتواند بهجای رویارویی، زمینهساز همکاری، همزیستی مسالمتآمیز و توازن تازهای در آسیای جنوبی شود.
اما طالبان هنوز در فضای ایدئولوژیک و احساسی سیاستگذاری میکنند. آنان گمان میبرند که میتوان با تکیه بر مقاومت و انزوا، از قواعد بازی منطقهای سر باز زد. در حالی که سیاست، میدان شعار نیست؛ عرصه سنجش دقیق منافع و مدیریت هوشمندانه محدودیتهاست. در جهانی که قدرت با تعامل و مشروعیت گره خورده، انزوای خودخواسته نه نشانه استقلال، که مقدمه سقوط است.
گفتوگوهای استانبول شاید برای طالبان پایان یک دور مذاکره بود، اما برای ناظران منطقهای، نشانه آغاز مرحلهای جدید است؛ مرحلهای که به نظر میرسد در آن واقعیتهای ژئوپلیتیک بار دیگر بر آرمانهای پوشالی غلبه خواهند کرد. هر حکومتی که در کابل در برابر شرق بایستد، ناگزیر از غرب فرو خواهد پاشید. طالبان نیز از این قانون تاریخی مستثنی نیستند.
نویسنده: سیدحسن اخلاقی
