انزوای بینالمللی افغانستان؛ از عوامل تا راهکارهای ممکن در گفتگوی اختصاصی استقامت با دیپلمات پیشین
شاهسلطان عاکفی، دیپلمات سابق افغانستان در مسکو، تأکید میکند که حکومت سرپرست طالبان تا زمانی که در رفتار و اقدامات خود تجدیدنظر نکند، افغانستان در انزوای بینالمللی باقی خواهد ماند و مردم عادی بیشترین تبعات آن را متحمل خواهند شد.
خبرنگار رسانه استقامت گفتگویی مفصل با آقای عاکفی در مورد انزوای دیپلماتیک افغانستان، عوامل آن و راههای حل انجام داده که خلاصه آن به شرح زیر است:
استقامت: تشکر از فرصتی که فراهم کردید. ابتدا وضعیت سیاسی فعلی افغانستان را چگونه ارزیابی میکنید؟
عاکفی: وضعیت سیاسی افغانستان در چهار سال اخیر مبهم و پر از ابهام است. افغانستان تنها کشوری در جهان است که با انزوای شدید دیپلماتیک روبرو شده. در داخل کشور، قرآن به عنوان تنها سند اساسی حاکمیت تلقی میشود و قوانین دیگر عملاً نافذ نیستند. حاکمیت تکگروهی است؛ احزاب سیاسی غیرقانونی اعلام شدهاند، نهادهای مدنی (که پیشتر حدود سه هزار مورد بودند) غیرفعال شدهاند و بسیاری از رسانهها تعطیل یا محدود شدهاند. فعالان رسانهای عمدتاً مهاجرت کردهاند.
از نظر خارجی، افغانستان بیش از چهار سال در انزوا به سر میبرد. تنها پیشرفت اخیر، به رسمیت شناختن حکومت طالبان توسط روسیه است. وزارت خارجه طالبان ادعا میکند با حدود ۳۰ کشور تعاملات غیررسمی اقتصادی، تجاری و گاه سیاسی دارد، اما این تعاملات رسمی و کامل نیستند.
استقامت: چه عواملی انزوای دیپلماتیک افغانستان را تشدید کرده است؟
عاکفی: عوامل اصلی روشن هستند. پس از توافق دوحه در فبروری ۲۰۲۰ بین امریکا و طالبان، تنها یکی از چهار تعهد اصلی اجرا شد: خروج نیروهای خارجی. مذاکرات بینالافغانی برای تشکیل حکومت فراگیر هرگز به نتیجه نرسید؛ برخی اشرف غنی را مقصر میدانند و برخی طالبان را که اطمینان داشتند قدرت را به دست خواهند آورد.
عدم رعایت حقوق بشر، به ویژه محدودیتهای شدید بر آموزش و کار زنان و دختران، ممنوعیت فعالیت احزاب و نهادهای مدنی، و عدم تشکیل حکومت فراگیر، انتقادات شدید جامعه جهانی را برانگیخته. همچنین، نگرانی از حضور گروههای تروریستی (مانند شاخههایی که پیشتر با طالبان همپیمان بودند) و عدم مبارزه قاطع با آنها توسط طالبان، به ویژه برای همسایگان مانند پاکستان و تاجیکستان، موجب شکایت شده است. طالبان ادعا میکنند داعش خراسان را ریشهکن کردهاند و حملات آن از خارج (مانند پاکستان) انجام میشود، اما جامعه جهانی قانع نشده.
در نتیجه، امریکا داراییهای افغانستان را مسدود و تحریمهایی اعمال کرده. این انزوا منجر به بیکاری گسترده، فقر و گرسنگی شده، زیرا روابط اقتصادی، سیاسی و فرهنگی کامل با جهان قطع است.
استقامت: مهمترین پیامد این انزوا برای مردم افغانستان چیست؟
عاکفی: پیامدهای اجتماعی و اقتصادی فاجعهبار است. گزارش اخیر کمیته نظارت بر تحریمهای سازمان ملل نشان میدهد حدود ۳۰ میلیون نفر (بیش از نیمی از جمعیت) در فقر شدید و گرسنگی به سر میبرند. در زمستان جاری، کمبود سوخت و مشکلات بیش از یک میلیون مهاجر بازگشتی (عمدتاً از پاکستان) وضعیت را بدتر کرده. کمکهای بینالمللی کاهش یافته؛ امریکا پس از بازگشت ترامپ کمکها را قطع کرد و کشورهای غربی منابع خود را به جنگ اوکراین اختصاص دادهاند.
از نظر اقتصادی، بیکاری و فقر به حدی رسیده که در سالهای گذشته، در ولایتهایی مانند غور، بادغیس و کنر، خانوادهها مجبور به فروش کودکانشان شدهاند تا سایر اعضای خانواده را تأمین کنند. این وضعیت، بدترین پیامد انزوا برای مردم عادی است.
استقامت: با توجه به سابقه دیپلماتیک شما، آیا سفارتخانهها و نمایندگیهای دیپلماتیک تحت تأثیر این انزوا قرار گرفتهاند؟
عاکفی: بدون شک. وقتی مرکز (کابل) در انزوا باشد، تمام نمایندگیها آسیب میبینند. در دوران جمهوری، افغانستان حدود ۷۵ نمایندگی سیاسی در جهان داشت؛ اکنون تنها حدود ۳۰ مورد تحت کنترل طالبان است (به جز روسیه که رسمی به رسمیت شناخته، در کشورهایی مانند چین، قطر، پاکستان و ازبکستان تعامل غیررسمی وجود دارد). بقیه نمایندگیها فلج یا بیسرنوشت هستند، به ویژه در امریکا.
این نمایندگیها فاقد حمایت مرکزی و بودجه هستند و عمدتاً تنها خدمات کنسولی محدود ارائه میدهند. وزارت خارجه طالبان در ۲۰۲۴ اعلام کرد خدمات کنسولی بسیاری از این نمایندگیها در ۱۴ کشور معتبر نیست. این وضعیت مستقیماً به مهاجران افغان آسیب میزند که به خدمات پاسپورت، تجدید اقامت و غیره نیاز دارند. در نهایت، تمام ضررها به مردم افغانستان میرسد، نه حاکمان.
استقامت: اگر انزوا ادامه یابد و جامعه جهانی حکومت را به رسمیت نشناسد، چه سناریویی محتمل است؟
عاکفی: امیدوارم حاکمیت فعلی در سیاستهای خود تجدیدنظر کند. این تجدیدنظر به معنای زیر پا گذاشتن اسلام نیست؛ در قانون اساسی دوران کرزی و غنی نیز هیچ قانونی خلاف شریعت مجاز نبود. طالبان باید برای تداوم قدرت و تأمین نیازهای مردم، نرمش نشان دهند، حقوق بشر را رعایت کنند، حکومت فراگیر تشکیل دهند، با شایستگی و تجربه عمل کنند و روابط دیپلماتیک کامل با همسایگان، کشورهای اسلامی و جهان برقرار سازند.
افغانستان از سال ۱۳۴۶ خورشیدی عضو سازمان ملل است، اما اکنون کرسی آن خالی و نمایندهای با اختیار ندارد. بدون تغییر، انزوا ادامه خواهد یافت و مشکلات اقتصادی-اجتماعی عمیقتر میشود. راه حل در دست طالبان است: رعایت معیارهای ملی و بینالمللی برای پایان انزوا و بازگشت به جامعه جهانی.
