مطبوعات افغانستان؛ از چالشها تا دستاوردها
امروز یکشنبه، 13 ثور/سوم می مصادف است با روز جهانی آزادی مطبوعات. این روز امسال در حالی فرا میرسد که افغانستان در یکی از پیچیدهترین مقاطع تاریخ رسانهای خود قرار دارد. این روز که در سراسر جهان با گرامیداشت دستاوردهای آزادی بیان همراه است، برای خبرنگاران افغان بیش از هر چیز بهانهای است برای مرور مسیری که پیمودهاند؛ مسیری پر از فراز و نشیب، اما همواره با امید به فردایی بهتر.
افغانستان در دو دهه گذشته ثابت کرد که ظرفیت ساختن یک فضای رسانهای پویا را دارد. پس از سقوط نظام اول طالبان، رسانههای این کشور با شتابی چشمگیر رشد کردند؛ بیش از پانصد رسانهی فعال، هزاران خبرنگار حرفهای و شبکههایی که نه تنها داخل کشور، بلکه در سطح منطقه نیز شناخته شده بودند. این دستاورد، محصول تلاش نسلی از روزنامهنگاران بود که در دشوارترین شرایط امنیتی، پشت میکروفون و دوربین ایستادند و خبر تولید کردند. درک این پیشینه، پیششرط هر گفتوگوی جدی دربارهی وضعیت کنونی است.
وضعیت کنونی اما نشانههایی نگرانکننده دارد که نمیتوان از کنارشان به سادگی گذشت. سازمان گزارشگران بدون مرز در تازهترین شاخص جهانی آزادی رسانهها، افغانستان را در جایگاه ۱۷۵ از ۱۸۰ کشور جهان قرار داده است؛ سقوطی ۵۳ پلهای نسبت به جایگاه ۱۲۲ در سال ۲۰۲۱، پیام روشنی دارد؛ ساختار رسانهای کشور در فشار است و این فشار، اگر مدیریت نشود، میتواند به زیان بلندمدت همهی طرفها باشد، از جمله خود حکومت که برای مشروعیتبخشی به سیاستهایش به رسانه نیاز دارد.
در این میان، تناقضی وجود دارد که درک آن برای یافتن راهحل ضروری است. همزمان با انتشار این آمار، مقامهای حکومت طالبان اعلام کردند که به «حمایت از رسانهها ادامه میدهند». حیاتالله مهاجر، معین نشرات وزارت اطلاعات و فرهنگ، رسانهها را به فعالیت «بر اساس ارزشهای اسلامی و ملی» فراخواند.
روی دیگر، بحران اقتصادی رسانههاست که بهمراتب کمتر دیده میشود اما پیامدهایش به همان اندازه جدی است. کمیته مصونیت خبرنگاران افغان امروز اعلام کرده که حضور خبرنگاران زن در رسانههای کشور در یک سال گذشته ۲۹ درصد کاهش یافته است؛ از ۸۹۳ تن در سال ۲۰۲۴ به ۶۳۴ تن در سال ۲۰۲۵. مهمتر آنکه، مسئولان همین کمیته مهمترین دلیل این کاهش را نه ممنوعیت رسمی، بلکه «مشکل اقتصادی رسانهها» دانستهاند. رسانهای که توان مالی پرداخت حقوق ندارد، پیش از هر دستورالعملی، خود به خود تعطیل میشود و این، زنگ خطری است که باید جدی گرفته شود.
همزمان، ریچارد بنت، گزارشگر ویژه شورای حقوق بشر سازمان ملل برای افغانستان، همزمان با این روز تاکید کرد که رسانههای آزاد و دسترسی شهروندان به اطلاعات، کلید ساخت جامعهای صلحآمیز و پویاست. این سخن، نه یک شعار سیاسی، بلکه یک واقعیت تجربهشده است؛ جوامعی که شهروندانشان به اطلاعات دسترسی دارند، در مدیریت بحرانها، پیشگیری از فساد و حل اختلافات عملکرد بهتری دارند. افغانستان، با توجه به چالشهای پیچیدهای که پیش رو دارد، بیش از هر زمان دیگری به این ظرفیت نیاز دارد.
به نظر میرسد راه پیش رو اما از دل همین واقعیتها میگذرد. حکومت میتواند با کاهش محدودیتهای دسترسی به اطلاعات، ایجاد چارچوبهای شفاف برای فعالیت رسانهای و حمایت از رسانهها، نشان دهد که «حمایت از رسانهها» تنها یک شعار روز نیست. نهادهای بینالمللی نیز میتوانند با حمایت مالی هدفمند از رسانههایی که در داخل کشور فعالیت میکنند، بخشی از فشار اقتصادی را کاهش دهند و خبرنگاران افغان، که بارها ثابت کردهاند در سختترین شرایط هم حرفهای عمل میکنند، به فضایی نیاز دارند که در آن بتوانند این حرفهایبودن را نشان دهند.
با این همه، روز جهانی آزادی مطبوعات یادآور این حقیقت است که رسانه نه تزئین یک جامعه، بلکه ستون فقرات آن است. افغانستان این ستون را دارد؛ اما نگه داشتنش نیازمند ارادهای مشترک از سوی همهی بازیگران است.
سمیعالله حقجو-خبرگزاری استقامت
