مذاکرات استانبول؛ دیپلماسی در تنگنای بیاعتمادی و چالشهای طالبان
فرید شهریار
دومین دور از مذاکرات رسمی میان طالبان و دولت پاکستان، با محوریت مبارزه با تروریزم و تامین امنیت مرزها، امروز در استانبول ترکیه در حال برگزاری است. این نشست در شرایطی برگزار میشود که مرزهای دو کشور همچنان مسدود هستند، روند اخراج اجباری مهاجران ادامه دارد و خواستههای اسلامآباد، از نگاه ناظران، فراتر از اراده اجرایی طالبان است.
به گزارش روزنامه دان پاکستان، اسلامآباد در تلاش است در این گفتوگوها سازوکاری مشخص، قابل نظارت و راستیآزماییپذیر برای کنترل اقدامات طالبان تصویب شود تا از حملات فرامرزی گروه تحریک طالبان پاکستان (TTP) جلوگیری گردد؛ گروهی که از خاک افغانستان علیه نیروهای پاکستانی فعالیت میکند.
دور نخست این مذاکرات پیشتر در ۱۸ و ۱۹ اکتبر در دوحه با میانجیگری قطر و ترکیه برگزار شد و به توافقی موقت برای آتشبس انجامید. با این حال، در حالی که آتشبس هنوز برقرار است، فضای بیاعتمادی میان کابل و اسلامآباد بیش از پیش گسترش یافته است.
مقامهای پاکستانی بر این باورند که گفتوگوهای استانبول فرصتی برای گذار از یک آرامش شکننده به سوی چارچوبی ساختارمند و قابل ارزیابی است. بر اساس گزارشها، قرار است کمیتهای فنی در استانبول جزئیات اجرایی توافقات از جمله مقابله با تروریزم، مدیریت مهاجرت و تامین امنیت مرزها را بررسی کند.
اسلامآباد در این مذاکرات خواستار تعهدات عینی و زمانبندیشده از سوی طالبان است؛ از جمله انهدام پناهگاههای شناختهشده تحریک طالبان پاکستان، بازداشت یا اخراج رهبران کلیدی این گروه و اجرای عملیات میدانی برای تخریب مراکز امن آنان.
در مقابل، طالبان میکوشند تصویری از خود به عنوان بازیگری مسئول و متعهد به ثبات منطقهای ارائه دهند؛ اما شواهد میدانی، بهویژه تداوم حملات TTP بعد از نشست نخست دوحه، در داخل پاکستان، نشان میدهد این گروه هنوز توانایی لازم برای کنترل تهدیدات از خاک افغانستان را ندارد.
تحلیلگران امنیتی پاکستانی بر این باورند که طالبان بهتدریج در حال از دست دادن برتری سیاسی و اعتماد استراتژیک اسلامآباد هستند. همزمان، نزدیکی اخیر هند و پاکستان در حوزههای امنیتی و اقتصادی، وزن سیاسی طالبان را در معادلات منطقهای کاهش داده است.
از منظر دیپلماتیک، اسلامآباد در پی آن است تا از طریق پیشنهادهایی چون ایجاد سازوکار مشترک اطلاعاتی، نظارت لحظهای و تشکیل کمیته نظارت سهجانبه با حضور ترکیه و قطر، ابتکار صلح را از انحصار طالبان خارج و آن را در قالبی بینالمللی بازتعریف کند. این اقدام، در عمل، به معنای کاهش استقلال طالبان در مدیریت پروندههای امنیتی و افزایش فشار غیرمستقیم بر کابل است.
ادامه حملات تحریک طالبان پاکستان، سایه سنگینی از بیاعتمادی بر گفتوگوها افکنده و پرسشهایی جدی درباره توانایی و اراده طالبان در مهار تهدیدات امنیتی مطرح کرده است. طبق آمار مرکز مطالعات امنیتی پاکستان، در ۹ ماه نخست سال ۲۰۲۵ بیش از ۲ هزار و چهارصد نفر در نتیجه خشونتها کشته شدهاند. به گفته مقامهای امنیتی پاکستان اگر این روند تا اخر سال ادامه یابد سال ۲۰۲۵ خونین سال در یک دهۀ اخیر برای پاکستان به شمار میرود. گزارشها میرساند که بیشترین این تلفات به ایالت خیبرپختونخواه مربوط بوده که مرز طولانی با افغانستان دارد.
تداوم خشونتها، اعتماد عمومی به روند مذاکرات را تضعیف کرده و فشار بر دولت پاکستان برای اتخاذ موضعی سختتر در برابر طالبان را افزایش داده است. طالبان نیز با انکار حضور TTP و امتناع از ارائه تضمینهای عملی، عملاً در مسیر تثبیت مشروعیت سیاسی خود با بحران مواجهاند.
کارشناسان امنیتی معتقدند که ناتوانی طالبان در مهار تحریک طالبان پاکستان و انکار مکرر حضور این گروه در خاک افغانستان، شکاف استراتژیک میان کابل و اسلامآباد را عمیقتر کرده است. پاکستان که روزگاری از حامیان اصلی طالبان محسوب میشد، اکنون بهدنبال اقدامات عینی و قابل راستیآزمایی است.
افزون بر این، مسئله مرز دیورند و پیوندهای قومی و قبیلهای در مناطق پشتوننشین دو سوی مرز، کنترل جغرافیای مرزی را دشوار کرده و زمینه فعالیت گروههای تندرو را تقویت میکند. کارشناسان تاکید دارند بدون ایجاد سازوکارهای بلندمدت و اجرایی، هیچ توافق موقتی قادر به مهار این تهدیدات نخواهد بود.
در بُعد منطقهای، ناتوانی طالبان در مهار TTP میتواند پیامدهایی فراتر از روابط دو کشور داشته باشد. کشورهای میانجی همچون قطر و ترکیه با چالشی جدی در حفظ اعتبار دیپلماتیک خود روبهرو هستند و سایر بازیگران منطقهای نیز با نگرانی تحولات امنیتی جنوب آسیا را دنبال میکنند. همزمان، نزدیکی دهلینو و اسلامآباد میتواند موقعیت ژئوپلیتیکی طالبان را بیش از پیش تضعیف کند.
در مجموع، مذاکرات استانبول بیش از آنکه گامی به سوی صلح باشد، بازتابی از بحران عمیق بیاعتمادی میان پاکستان و طالبان است.
طالبان در حالی وارد این گفتوگوها شدهاند که با فشارهای فزاینده اقتصادی، سیاسی و بینالمللی دستوپنجه نرم میکنند و در صحنه دیپلماسی، قدرت مانور محدودی دارند.
اسلامآباد، با تکیه بر ابزارهای نظامی، اقتصادی و سیاسی خود، هرگونه شکست در روند مذاکرات را به ضرر طالبان تفسیر میکند. از اینرو، اگر طالبان نتوانند اقدامات شفاف، عملی و قابل راستیآزمایی برای مقابله با گروههای مسلح انجام دهند، این مذاکرات نیز همچون نشستهای پیشین به پروندهای نیمهتمام بدل خواهد شد؛ پروندهای که در آن دیپلماسی شکست خورد و بیاعتمادی پیروز میدان خواهد شد.
